سرمايه‌داران بشمار مىآمدند ، و جنس و كالا در بيوتات خويش گرد مىآوردند و به جلب بازرگانان اروپايى و معاشرت با آنان مىپرداختند ، و از رعاياى ارمنى خويش چون راهنما و نمايندهء فروش كالاى عمدهء صادراتى خود ، يعنى ابريشم استفاده مىبردند . جزئيات اين جريان هنوز مجهول است ولى مقاومت عظيم آغاز و انجام كار سلطنت صفوى چشم را مىزند . شاه عباس اول نقطهء آغاز اين تحول حكومت خانى و عشيرتى به سلطنت موروثى و مطلقه بشمار است . اما با اينكه آن سلسله جنبانى كه اتحاد و همبستگى حكومت صفوى را در آغاز كار موجب بود ديگر اعتبار و رونقى نداشت ، عامل جديد نيز كه از خودخواهى سرچشمه مىگرفت ، به برانگيختن اشتياق و احساسات كسى قادر نبود . بدين‌علت ، هنگامى كه كشور با هجوم ياغيان روبرو گرديد ، بر اثر فقدان همبستگى و اتحاد اجتماعى ، حكومت خودبخود از هم پاشيده شد . » « 1 » بازرگانى در عهد صفويه طبقات ميانه در عهد صفويه : در سازمان ادارى حكومت صفوى ، در مورد طبقات ميانه ، چنين مىخوانيم : « منابع موجود از وضع و تعداد خرده‌مالكين اطلاعى بدست نمىدهد . توسعهء املاك خاصه و تعداد بيشمار موقوفات و تيول از توسعهء املاك شخصى بشدت جلوگيرى مىكرد . راجع به طبقهء متوسط مقيم شهرها نيز اطلاعى در دست نيست . چنان كه گفته شد ، شاه بزرگترين سرمايه‌دار بشمار مىآمد . بازرگانان فقط در مقابل پول نقد ، دادوستد مىكردند . با اين حال ، پول نيز كمياب بود و بيشتر به خزانه مىرفت و آنجا مىماند و بيرون آمدن نداشت [ به گفتهء شاردن ] . بسيارى از هنديان رباخوار و صراف ( كه تنها در اصفهان به ده هزار تن مىرسيدند ) براى اعتبارات و بازار پول ، وضع بحرانى خاص ايجاد مىكردند . شاه عباس اول از سكونت آنان در - ايران جلوگيرى كرد ، ولى شاه صفى تطميع هداياى آنان گشت . شاردن ( ج 4 ، ص 64 ) كار اين گروه را چنين توصيف مىكند : « اين هنديان چون زالو كه خون مىمكد ، زروسيم كشور را از هرجا گرد مىآورند و به ديار خويش مىفرستند آنچنانكه در سال 1677 ، كه من از ايران بازگشتم ، آنجا تقريبا « سكهء سره » يافت نمىشد ، و صرافان مذكور همه را برچيده بودند . » هنديان در مدت 18 تا 20 ماه دادوستد در ايران ، سرمايهء خويش را دو - برابر مىساختند در صورتىكه سود عامهء بازرگانان ايرانى در سال ، 30 تا 40 درصد بود - بازرگانان ، طبقهء ثروتمند و منفعت بر بشمار مىرفتند . بعضى از آنان در عين‌حال ، در سوئد و چين نماينده داشتند ( شاردن : ج 4 ، ص 167 ) . با مطالعهء داستانى از زبدة التواريخ ، مىتوان از سرمايه و پول‌اندوزى بازرگانان مطلع گرديد . در محاصرهء اصفهان بدست افغانان ، مؤلف زبدة التواريخ ، محمد محسن ، مأمور شد تا همه جا را براى يافتن خوراكى و خواربار تفحص و جستجو كند در ميدان شاه ، در خانهء تاجرى نقشينه فروش كه مقصود كسى است كه اشياء گرانبها خرد و فروشد ، چهارده كيسه يافت كه هريك صد من تبريز و يا بيشتر وزن داشت ، و معلوم گرديد كه محتوى كيسه‌ها « زر عباسى تازه سكه » است . همراهان محمد محسن كه از غايت گرسنگى نيمه‌جان بودند ، از مشاهدهء اين متاع بيحاصل از حمل آن كيسه‌ها خوددارى كردند .

--> ( 1 ) . مينورسكى ، سازمان ادارى حكومت صفوى [ تحقيقات و حواشى و تعليقات بر تذكرة الملوك ] . ص 20 .